Między virtù a fortuną. Sztuka rządzenia według Niccolò Machiavellego
Zdobycie władzy, rzecz jasna, nie oznacza automatycznie możności jej utrzymania na stałe. Sam moment przejęcia panowania jest często jedynie wynikiem gwałtownego zrywu, sprzyjającego zbiegu okoliczności lub... szczęścia! Niestety nie każdy zdaje sobie sprawę z tego, że jej sprawowanie to proces długofalowy, wymagający zbudowania trwałych fundamentów państwowych, a nie radości z tego, że już po wszystkim i teraz będzie tylko lepiej.
Niccolò Machiavelli w swoim przełomowym traktacie politycznym Książę chłodno analizuje środki, które pozwalają władcy skutecznie zabezpieczyć swoją pozycję. Wskazuje on, że metody te różnią się w zależności od okoliczności towarzyszących przejmowaniu władzy. Kluczową rolę w tym procesie odgrywa zestawienie dwóch ścierających się ze sobą sił: umiejętności księcia do skutecznego rządzenia, budowy fundamentów władzy oraz zdolności prowadzenia polityki (virtù) przeciwko nieprzewidywalności i złośliwości losu (fortunie).
Przegląd sytuacji przedstawionych przez myśliciela w rozdziałach V–VII prowadzi do wniosku, że nie istnieje jeden uniwersalny przepis na to, jak utrzymać władzę. Rezultat sprawowanych rządów zależy od skuteczności władcy oraz doboru odpowiednich środków w danej sytuacji, te zaś są pod silnym wpływem samego sposobu przejęcia władzy.
Rozdział V: Jak zarządzać nowo podbitym państwem?
Machiavelli wymienia trzy sposoby utrzymania zdobytego księstwa. Pierwszym z nich jest zniszczenie. Autor uważa, że poprzez usunięcie starych struktur politycznych oraz rozproszenie ludności da się sprawnie zapobiec powstaniu. Z punktu widzenia utrzymania władzy jest to najlepsze rozwiązanie, gdyż ludność nie ma jak się zorganizować przeciwko władcy.
Mniej brutalnym sposobem jest przeniesienie swojej siedziby do podbitego miasta, czyli osobiste zamieszkanie na nowym terytorium, co przekłada się na kontrolę nad napięciami na bieżąco. W ten sposób książę bezpośrednio interweniuje i ma zdolność zdecydowanie szybszego wykrycia problemów. Osobiście jednak widzę w przeniesieniu siedziby ograniczenie - sprowadza się to do mieszkania na jednym terytorium, bo przecież nie można przebywać na dwóch naraz.
Ostatnim środkiem, jaki pozostawił do rozważenia myśliciel, jest pozostawienie już istniejących praw. W takim wyjściu nakłada się daninę i tworzy de facto marionetkowy rząd oligarchiczny złożony z zaufanych ludzi. Machiavelli podkreśla dobitnie, że w państwach o tradycji republikańskiej wspomniane przyzwyczajenie do wolności nie ginie i w takim przypadku powinno się skorzystać z opcji zniszczenia.
Spójrzmy, że Niccolò Machiavelli przedstawia w zniszczeniu miasta przykład w teorii bardzo efektywnego zapobieżenia zachwianiu władzy. Moim zdaniem wpisuje się to w pojęcie virtù jako umiejętność skutecznego rządzenia, czyli w gruncie rzeczy utrzymania i zabezpieczenia władzy. Jednakże widzę tutaj jednocześnie koszt takiego przedsięwzięcia. Choć władza na danym terenie zostaje zabezpieczona, to niestety równa się to pewnym stratom ekonomicznym, bo niszczy się część zasobów, które władca mógłby wykorzystać w przyszłości. Zatem w mojej opinii nie chodzi o to, aby za każdym razem po zdobyciu księstwa tępo korzystać z opcji jego destrukcji, a raczej dzięki virtù być w stanie określić szanse i zagrożenia takiej decyzji, ażeby wybrać odpowiednią opcję. Nie ma sensu niszczyć przykładowo osady kompletnie nieprzyzwyczajonej do wolności, której właściciel zmieniał się co chwilę i ludność nie zdążyła się przyzwyczaić do poprzedniego władcy. Takie działanie można byłoby uznać za sprzeczne z virtù, mimo że Machiavelli zalecał tę opcję jako najpewniejsze zabezpieczenie fundamentów władzy. Książę musi zatem analizować zestawienie kosztów i korzyści przed podjęciem decyzji.
Rozdział VI: Władza dzięki męstwu
Co łączy Romulusa, Cyrusa, Tezeusza i Mojżesza? Wszyscy stali się władcami dzięki własnemu męstwu (virtù). Tę ścieżkę uzyskania władzy autor opisuje jako trudną. Problemem są starzy, czyli wrogowie polityczni, którzy zyskują na starym ładzie. Są oni oporni, bo wiedzą, że stracą w wyniku reform. Natomiast grupa reformatorów podchodzi do zmian ostrożnie. Machiavelli wyjaśnia, że tak dzieje się z powodu strachu wobec przeciwników, którzy posiadają w teraźniejszości prawo, instytucje, czyli ogólnie skupiają władzę.
Innym problemem jest też niedowiarstwo, bo ludzie często potrzebują zobaczyć owoce reform, aby w nie uwierzyć. Dlatego też problemem dla próbującego uzyskać władzę dzięki własnemu virtù jest to, że wrogowie atakują z całą siłą, a otwartych sojuszników ma niewielu. Zdecydowanie mniej problemów książę będzie mieć w przyszłości (o ile oczywiście uprzednio zdobył władzę i ją utrzymał). Machiavelli twierdzi, że fundamenty u księcia, który zdobył władzę męstwem, są już zbudowane, gdyż musiał wysilać się, aby pokonać przeciwników ze starego systemu. Oznacza to, że władca po opanowaniu sytuacji dysponuje już stabilną pozycją.
Warto wspomnieć, że wymienieni przywódcy otrzymali od fortuny sposobność, czyli odpowiednie okoliczności początkowe. Na przykład Mojżesz zastał lud Izraela w egipskiej niewoli (więc sposobnością była tutaj chęć wyrwania się z kajdan przez lud izraelski), Tezeusz zastał Ateńczyków rozproszonych (jego sposobnością natomiast była potrzeba zjednoczenia) i tak dalej.
Co ważne, kluczowe jest bycie uzbrojonym. Władcy bezbronni, tacy jak Girolamo Savonarola, padają, gdy lud traci zaufanie. Machiavelli pisze, że władcy uzbrojeni zwyciężają, ponieważ dysponują własnym orężem i środkami przymusu, a gdy sceptycy przestają wierzyć, należy ich zmusić siłą.
W tym rozdziale widzę gorzki realizm Machiavellego w kwestii psychologii społecznej. Stosowanie siły nie wynika tutaj z bezmyślnego okrucieństwa, a jest narzędziem stabilizacji. Nie chodzi o to, aby siła była używana bezcelowo dla samego zastraszania, a o to, by służyła wynikom, w tym przypadku przełamaniu oporu. Sama wizja bez przemocy prowadzi do klęski (tak jak u Savonaroli), dlatego niezbędne jest wykorzystanie własnego virtù, lecz z drugiej strony należy pamiętać, że sama siła bez wizji byłaby po prostu okrutną tyranią pozostawioną dla absolutnej stabilizacji i niczego więcej.
Rozdział VII: Na skrzydłach po władzę
Machiavelli zauważa, że droga po władzę przy sprzyjającej fortunie jest bajecznie łatwa. Władca taki zdobywa księstwo bez wysiłku – często dostając państwo w prezencie lub je kupując. Problemem jest jednak utrzymanie władzy, które według autora okazuje się skrajnie trudne. Ktoś bez problemu przejmujący władzę na starcie nie ma żadnych fundamentów: wojsko jest często złożone z oddziałów najemniczych lub sojuszniczych, a brakuje lojalnej armii. Tacy przywódcy nie mają również żadnych własnych struktur, bo nie przechodzili przez drogę walki tak jak w przypadku przywódców, którzy doszli do władzy dzięki męstwu.
Skoro nie ma fundamentów, to takie państwo jest bardzo zależne od kaprysu fortuny. Tak szybko, jak fortuna wyniosła ich na szczyt, tak samo szybko może ze szczytu zrzucić, jeżeli uprzednio nie zadba się o zbudowanie struktur. Machiavelli porównuje ich pozycję do rośliny, która rośnie zbyt szybko i nie zdąży zapuścić głębokich korzeni. Władcy ci nie mają wystarczającej siły ducha, dlatego pierwsza silniejsza burza (zmiana polityczna czy odwrócenie się protektora) musi ich zniszczyć.
Machiavelli porównuje dwóch książąt. Krótko wspomina o Franciszku Sforzy, którego przedstawia jako przykład władcy, który doszedł na szczyt dzięki virtù i utrzymał to. Znacznie dłużej przedstawia natomiast historię Cezara Borgii, który był synem papieża Aleksandra VI i uzyskał władzę dzięki swojemu ojcu, czyli dzięki fortunie. Borgia wiedział, że jego pozycja jest nietrwała, dlatego podjął gigantyczny wysiłek, aby uniezależnić się od fortuny: pozbył się opozycyjnych rodów z Romanii, zorganizował własną armię, ograniczając znacząco wpływy zagraniczne, oraz pozyskał poparcie ludzi na zdobytych terenach (najpierw wyznaczając Remirro de Orco do surowego nadzoru Romanii, a potem go publicznie ścinając).
Borgia, mimo posiadanego virtù, nie w pełni zabezpieczył władzę przed fortuną. Nieszczęśliwie w momencie śmierci ojca sam ciężko zachorował, co uniemożliwiło mu kontrolę sytuacji i doprowadziło do wyboru nieprzyjaznego mu papieża.
W tym rozdziale dostrzegam lekcję Machiavellego, która wprost mówi, jak brutalny potrafi być los: pomimo całego zbioru świetnych decyzji jedna pomyłka – a w tym przypadku niezagwarantowanie wyboru niewrogiego papieża – może doprowadzić do katastrofy, jeżeli księstwo nie zostało przed tym zabezpieczone. Słabością władców, którzy doszli do władzy dzięki szczęściu, jest lenistwo polityczne, a Borgia był od tego chlubnym wyjątkiem. Wyjątkiem, który mimo wielu sukcesów ostatecznie i tak stracił księstwo, bo nie zdążył do końca zbudować fundamentów. Można zatem powiedzieć, że żaden „darmowy awans” nie wybuduje trwałych struktur, jeżeli nie zrobi tego sam przywódca.
Podsumowanie
Finalnie każdy książę musi podjąć wysiłek utrwalenia swojego panowania, mierząc się przy tym z odmiennymi wyzwaniami. Analiza Machiavellego wyraźnie pokazuje, że sam sposób zdobycia państwa determinuje rodzaj trudności, z jakimi przyjdzie się zmierzyć nowemu władcy, oraz wskazuje, na czym należy oprzeć trwałość swoich rządów. Choć posiadanie virtù pozwala na mądre ograniczanie wpływu fortuny i tworzenie solidnych struktur, to jednak przypadek Cezara Borgii stanowi gorzką przestrogę - nawet największe kunszt i determinacja polityczna nie dają pełnej kontroli nad nieprzewidywalnym losem.